KNOB Hakkında

KNOB, fiziksel cihazlardaki klasik döner ayar düğmesinin SCADA ekranındaki karşılığı olarak düşünülebilir. Operatör, düğmenin konumunu değiştirerek hedef değeri belirler; kontrolün tasarımındaki ikinci adım olan UYGULA işlemi ise hazırlanan değerin kontrolcüye aktarılmasını sağlar.

Bu ayrım özellikle önemlidir: KNOB üzerindeki değerin değiştirilmesi ile saha/PLC değerinin değiştirilmesi aynı işlem değildir. Kullanıcı önce bir ayar değeri oluşturur, ardından açıkça UYGULA komutunu seçerek bu değerin yazılmasını ister.

Temel yaklaşım

Döndür → Ayar değerini belirle → UYGULA komutunu seç → Kontrolcüye yaz. Bu yapı, yanlışlıkla yapılan küçük fare hareketlerinin doğrudan proses parametresine yazılmasını önleyen iki aşamalı bir kullanıcı etkileşimi oluşturur.

Çalışma Mantığı

KNOB kontrolünde kullanıcı tarafından yapılan döndürme işlemi bir ayar değeri seçme işlemi olarak ele alınır. Ayarın etkinleştirilmesi ise sağ fare tuşuyla açılan durum menüsündeki UYGULA komutu ile gerçekleştirilir.

1KNOB seçilir
2Düğme çevrilir
3Ayar noktası belirlenir
4Sağ tuş → UYGULA
5Değer kontrolcüye yazılır

Yetkilendirme kritik

KNOB kontrolü kontrolcüye veri yazma içerdiği için AuthorizationLevel (Yetki Düzeyi) sıradan bir görsel özellik olarak değerlendirilmemelidir. Hangi kullanıcı seviyesinin UYGULA işlemini gerçekleştirebileceği proje işletme kuralları ve ekipman güvenliği dikkate alınarak belirlenmelidir.

SCADA İçin Olası Kullanım Alanları

Sıcaklık Ayar Noktası

Fırın, ısıtıcı, HVAC veya proses sıcaklığı gibi bir kontrolcüye gönderilen hedef sıcaklık değerinin hazırlanmasında kullanılabilir.

Hız / Devir Ayarı

Motor, fan, pompa veya benzeri ekipmanlarda hedef hız ya da devir değerinin seçilmesi için kullanılabilir.

PID Ayar Noktası

Bir PID döngüsünün operatör tarafından belirlenebilen set değerinin kontrollü biçimde değiştirilmesine uygun bir arayüz olabilir.

Ekipman Parametresi

PLC veya kontrolcü tarafında sınırlandırılmış bir proses parametresinin operatör tarafından seçilip uygulanması için kullanılabilir.

Endüstriyel HMI'larda döner kontrol elemanlarının setpoint veya parametre seçimi için kullanılması yaygın bir insan-makine etkileşim yaklaşımıdır. Örneğin Siemens dokümantasyonunda rotary knob ile sıcaklık set değerinin ayarlanması ve Beckhoff dokümantasyonunda rotary encoder ile değer değiştirme senaryosu açıklanmaktadır.

KNOB Görsel Türleri

KnobType özelliği iki farklı görsel seçenek sunar. Bu seçenekler aynı temel ayar işlevinin farklı görsel sunumlarını oluşturmak için kullanılabilir.

Seçenekler Kümesi Türkçe Açıklama
Type1 Tür1 Birinci KNOB görsel türü.
Type2 Tür2 İkinci KNOB görsel türü.

Görsel seçim

İki tür arasında seçim yapılırken yalnızca estetik görünüm değil, SCADA ekranındaki diğer kumanda elemanlarıyla oluşturulan görsel hiyerarşi ve operatörün kontrolü hızlı tanıması da dikkate alınmalıdır.

Ayar Aralığı ve Hareket

KNOB'un ayar davranışı MinValue, MaxValue, MaxAngle, SmallChange ve LargeChange özellikleriyle yapılandırılır. Böylece döner düğmenin hangi değer aralığında çalışacağı ve değer değişiminin nasıl kademelendirileceği belirlenebilir.

Özellik EOS Türkçe Karşılığı Varsayılan Görevi
MinValue Minimum Değer 0 Ayarlanabilecek alt değeri belirler.
MaxValue Maksimum Değer 100 Ayarlanabilecek üst değeri belirler.
MaxAngle Maks Açı 270 KNOB hareketinin kullanılacağı maksimum dönüş açısını belirler.
SmallChange Küçük Bozukluk belirtilmemiş Küçük değer değişim adımını belirler.
LargeChange Büyük Değişim belirtilmemiş Daha büyük değer değişim adımını belirler.

Görsel Yapı ve İşaretleme

Özellik EOS Türkçe Karşılığı Varsayılan Görevi
KnobBorderType Buton Kenarlık Tipi Ribbedborder KNOB kenarlık görünümünü belirler.
KnobRadius Buton Yarıçapı 48 KNOB'un yarıçapını belirler.
KnobColor Buton Rengi Black Döner düğmenin ana rengini belirler.
BodyStyle Gövde Stili Raised KNOB gövdesinin görsel stilini belirler.
BorderWidth Kenar Genişliği 3 Kenarlık genişliğini belirler.
PointerColor İşaretçi Rengi Black Değer konumunu belirten işaretçinin rengini belirler.
PointerWidth İşaretçi Genişliği 2 İşaretçinin genişliğini belirler.
PointerStyle İşaretçi Stili Dotsunken İşaretçinin görsel tipini belirler.

Ölçek ve Tikler

KNOB üzerinde değer aralığının operatör tarafından okunabilmesi için ölçek ve tik gösterimi kullanılabilir. Bu yapı, özellikle ayar noktasının yaklaşık konumunun hızlı algılanmasına yardımcı olur.

Özellik EOS Türkçe Karşılığı Varsayılan Görevi
TickVisible Tik Görünür true Tik işaretlerinin görüntülenmesini belirler.
ScaleDisplay Görüntü Ölçeği true Ölçek gösteriminin kullanılıp kullanılmayacağını belirler.
TickMajorColor Ana İşaret Rengi Black Ana tiklerin rengini belirler.
TickMidColor Orta Renk İşareti Black Orta tiklerin rengini belirler.
TickMinorColor Küçük Renk İşareti Black Küçük tiklerin rengini belirler.

Başlık ve Uyarı

Özellik EOS Türkçe Karşılığı Varsayılan Görevi
HeaderText Başlık Metni "" KNOB ile ilişkilendirilen başlık metnini belirler.
TextKnobRelation Metin Butonsi İlişkisi Textaboveknob Başlık metni ile KNOB'un birbirine göre konumunu belirler.
WarningMessage Uyarı Mesajı "" Kullanıcıya gösterilecek uyarı mesajını belirler.

Uyarı mesajı yaklaşımı

Kontrolcüye yazma işlemi yapan bir KNOB için uyarı metni, parametrenin değiştirilmesinin proses üzerindeki etkisini kullanıcıya hatırlatmak amacıyla kullanılabilir. Mesajın içeriği projeye ve ekipmanın işletme prosedürlerine göre belirlenmelidir.

AuthorizationLevel — Yetki Düzeyi

AuthorizationLevel, KNOB'un kullanım yetkisini belirleyen kritik özelliktir. Çünkü bu kontrolün temel işlevlerinden biri, UYGULA komutuyla kontrolcüye veri yazılmasıdır.

Seçenekler Kümesi Türkçe KNOB açısından anlamı
None Yetki Yok Kontrolün kullanımına yetki verilmez.
Monitor İzleme İzleme amacıyla erişim seviyesi.
Operation İşletme Operasyonel kullanım için tanımlanan yetki seviyesi.
Engineering Mühendislik Mühendislik düzeyindeki kullanım için tanımlanan yetki seviyesi.
Superuser Süper Kullanıcı En yüksek kullanıcı yetki seviyesi.

KNOB bir kumanda kontrolüdür

Yetki Düzeyi yalnızca ekranı kimin görebileceği şeklinde düşünülmemelidir. UYGULA işlemi sonucunda kontrolcüye yazma gerçekleşebildiği için yanlış yetkilendirme, istenmeyen bir proses parametresi değişikliğine yol açabilir. Bu nedenle yetki seviyesi; kullanıcı rolleri, ekipman kritikliği, işletme prosedürleri ve kontrolcü tarafındaki sınırlandırmalarla birlikte ele alınmalıdır.

Hazırlanan Değer ile Uygulanan Değerin Ayrılması

KNOB için önemli bir tasarım prensibi, operatörün düğmeyi çevirerek hazırladığı değerin henüz kontrolcüye yazılmış kabul edilmemesidir. UYGULA komutu seçilene kadar kullanıcı etkileşimi bir ayar hazırlama aşamasıdır.

Ayar hazırlanıyor

KNOB çevrilir ve hedef değer değiştirilir.

Değer seçildi

Operatör istediği ayar noktasını belirler.

UYGULA

Sağ tuş menüsünden açıkça uygulama komutu verilir.

Kontrolcü

Değerin gerçek proses etkisi kontrolcü tarafındaki uygulamaya bağlıdır.

Genel Özellikler

Özellik EOS Türkçe Karşılığı Varsayılan Görevi
UCType Kontrol Tipi KNOB Kullanıcı kontrolünün tipini belirler.
UpdateInterval Güncelleme Aralığı 1000 Kontrolün güncelleme aralığını belirler.
DecimalPoint Ondalık Hane 0 Sayısal değerlerin gösterimindeki ondalık basamak düzenini belirler.
UCBackColor Kontrol Arka Renk Transparent Kontrolün arka plan rengini belirler.
UCForeColor Kontrol Yazı Rengi Black Kontrolün yazı rengini belirler.
UCFont Kontrol Yazı Tipi Arial Narrow, 8.25 pt, Bold Kontrol yazılarının yazı tipini belirler.

Seçenekler Kümesi Değerleri

KnobBorderType

Değer Türkçe
Flatborder Düz Kenarlık
Ribbedborder Oluklu Kenarlık
Transparent Şeffaf
Flatborder3d Düz 3 Boyutlu Kenarlık
Ribbedborder3d Oluklu 3 Boyutlu Kenarlık

KNGovdeTuru / Gövde Stili

Değer Türkçe
Raised Yükseltilmiş
Raisededge Yükseltilmiş Kenar

KNIsaretciTuru / İşaretçi Stili

Değer Türkçe
Dotsunken Batık Nokta
Dotraised Yükseltilmiş Nokta
Dot Nokta
Linecenter Merkez Çizgi
Linecustom Özel Çizgi
triangle Üçgen

KNBaslikKonum / Başlık İlişkisi

Değer Türkçe
Textaboveknob Düğmenin Üstünde Metin
Knobabovetext Metinin Üstünde Düğme
Texttopcenter Üst Orta Konumda Metin
Textbottomcenter Alt Orta Konumda Metin

SCADA Ekran Tasarımında Önerilen Yaklaşım

Yetkiyi Önceliklendir

Kontrolcüye yazma yaptığı için KNOB'un yetki seviyesi proje güvenlik modeline göre belirlenmelidir.

UYGULA'yı Belirgin Tut

Ayar hazırlama ile gerçek yazma işleminin farklı aşamalar olduğu kullanıcı tarafından kolayca anlaşılmalıdır.

Aralığı Doğru Seç

Minimum ve maksimum değerler prosesin izin verdiği gerçek çalışma aralığıyla uyumlu olmalıdır.

Uyarıyı Kullan

Kritik parametrelerde WarningMessage ile değişikliğin proses üzerindeki etkisi kullanıcıya hatırlatılabilir.

Sonuç

KNOB, klasik döner düğme kullanımını SCADA ortamına taşıyan, operatörün bir ayar noktasını kontrollü biçimde hazırlamasına ve UYGULA komutu ile kontrolcüye aktarmasına olanak sağlayan bir kullanıcı kontrolüdür.

Kontrolün en önemli özelliği yalnızca döner düğme görünümü değildir; ayar hazırlama ile kontrolcüye yazma işleminin birbirinden ayrılması ve bu yazma işleminin Yetki Düzeyi ile korunabilmesidir.

İşletme açısından temel kural

KNOB ile değiştirilebilen her değer bir proses etkisi oluşturabilir. Bu nedenle UYGULA işlemi, kullanıcı yetkisi, kontrolcü sınırları ve işletme prosedürleri birlikte değerlendirilmelidir.

← Önceki İçeriğe Dön